Een ontspoorboek

In De Ontsporing reconstrueren onderzoeksjournalist Marcel van Silfhout en vakbondsman Andries van den Berg de bijna onontkoombare mislukking van de Fyra op de Nederlandse hogesnelheidslijn. De twee ontdekten de meerdere oorzaken van het fiasco en vertellen het dramatische verhaal in hun meeslepende boek. Hier leggen ze uit waarom ze De Ontsporing schreven.

‘Wij waren vertrouwd met de materie maar kregen destijds toch geen vinger achter wat nu precies zo gruwelijk mis ging tussen de NS en het verkeersministerie. Dat zat ons dwars. Andries van den Berg was tussen 2000 en 2005 FNV-vakbondsbestuurder. Hij legde in de strijd om het ‘rondje om de kerk’ het Nederlandse spoor dagenlang plat met personeelsstakingen. Marcel van Silfhout was toen verslaggever annex NS-correspondent voor het Utrechts Nieuwsblad en de GPD-bladen. In 2004 deed hij de research voor de Zembla-uitzending De Lege Snelheidstrein – de titel sprak al boekdelen.

We wisten dus wel iets van het gedonder tussen NS en ministerie maar hoorden daar bar weinig over. De onderhandelingen over de HSL, de Hogesnelheidslijn-Zuid, waren geheim. De partijen hadden hun tenten als het ware opgeslagen op de hogere burelen van het spoorbedrijf en het even goed afgeschermde kantoor van de project­organisatie van het verkeersministerie, bij de NS bekend als ‘de club van Wim Korf.’ Korf was de rechterhand en persoonlijk adviseur van twee opeenvolgende verkeersministers, Annemarie Jorritsma (VVD) en Tineke Netelenbos (PvdA). Als projectdirecteur HSL-Zuid leidde hij de aanbesteding.

De inspiratie voor onze reconstructie was het gesprek in januari 2002 tussen Van den Berg en Frits Marckmann, toen directeur NS Internationaal. Hij leidde de laatste bieding als NS-onderhandelaar. Tijdens een afscheidsreceptie in dat jaar verzekerde Marckmann Van den Berg dat een parlementaire enquête onontkoombaar was, hij voorspelde hem binnen vijf tot tien jaar. De vakbondsman was zijn waarschuwende woorden niet vergeten toen de NS twaalf jaar na dato pardoes stopte met de Fyra. In de zomer van 2013 besloten wij om alsnog diep in de materie te duiken. Marckmann en zijn tegenvoeter Korf zijn hoofdpersonages geworden in het eerste deel van ons boek. Tegen wil en dank.

FNV Spoor maakte onze maandenlange missie tot journalistieke waarheidsvinding financieel mogelijk. Zonder bemoeienis van wie dan ook stelden we iedereen die centrale vraag: wat is er nu eigenlijk precies misgegaan tussen de NS en het ministerie? We ontdekten dat de aanbestedingsfase cruciaal is geweest. Maar ook de lange staart – vanaf 2002 tot en met het einde van de Fyra in de vijf barre winterweken van 2012 en 2013 – zit vol verrassingen en vreemde wendingen. We dragen onze hoofdrolspelers op voor de Nobelprijs, want De Wet van Murphy bestaat, dat hebben de NS en de Staat bewezen.
Dit project was alleen mogelijk door onze bronnen vertrouwelijk te spreken. Onze reconstructie is gebaseerd op spitwerk in documenten en een omvangrijke reeks gesprekken, gekoppeld aan verwijzingen naar brieven, rapporten, persoonlijke memo’s, mails en andere vaak strikt geheime notities. Bijna niemand wilde direct worden geciteerd omdat de parlementaire enquêtecommissie nog moest beginnen en onze gesprekspartners zou gaan oproepen. Uitspraken vooraf in de media worden beschouwd als onfatsoenlijk ten opzichte van de enquêtecommissie.

Het fiasco Fyra is en blijft een hypergevoelig onderwerp. Tijdens de enquête stond iedereen onder ede, bij ons was dat niet het geval. Wij boden de betrokkenen ‘een generale repetitie’, aldus een van de hoofdrolspelers. Zonder de brandende lampen van de tv-schijnwerpers was het veel prettiger praten.

Onze methode heeft kracht en zwakte. We hebben niet alle 760 ministeriële ordners en 300.000 digitale NS-pagina’s documenten gezien. Ons kan dus een mooier verhaal zijn voorgespiegeld dan wat in werkelijkheid is gebeurd. Daar staat tegenover dat onze bronnen zich relatief veilig voelden en vrij genoeg waren om met de benen op tafel hun hart te luchten, te vertellen wat ze op hun lever en geweten hebben.

Wat ons opviel: de betrokkenen waren nog niet klaar met de mislukte trein, ook niet toen de laatste Fyra ons land werd uitgesleept eind november 2014 en de enquête nog moest beginnen. De emoties zitten diep, van boosheid tot schaamte, van schuldbesef tot verbazing, de HSL- en Fyra-geschiedenis is levendiger en dramatischer dan we hadden gedacht. Nieuw aan onze aanpak is dat we beide kampen hebben gesproken. Ze hebben elkaar opvallend genoeg nooit meer gezien. Vijftien jaar later is nog steeds sprake van misvattingen en onderling onbegrip.

De parlementaire enquête had logischerwijs vooral een Haags perspectief. Onze focus lag niet in politiek Den Haag maar in Utrecht omdat daar de NS is gevestigd en indertijd ook de club van Korf. We wilden naar de plek met de meeste dynamiek: een blik werpen in de keukens van de mannen en vrouwen die rond de millenniumwisseling vochten om de politiek gemotiveerde aanbesteding. De keukens van de kemphanen: NS-directeuren en experts die onderhandelden namens het spoorbedrijf, en de (top)ambtenaren en consultants die voor het ministerie de HSL-aanbesteding in goede banen moesten leiden. Beide partijen hadden te maken met politieke Haagse grillen, vooral ten tijde van het tweede Paarse kabinet onder leiding van Wim Kok.

Onze conclusies staan in het laatste hoofdstuk. De combinatie van botsende ego’s, (te) heftige onderhandelingen en oprechte angst van NS en ambtenaren het nieuwe en onbekende aanbestedingsspel te verliezen, vormde een perfect klimaat voor verkeerde beslissingen. Vanaf het prille begin in de jaren negentig tot en met de ontsporing in 2013 hebben we ‘tien foute of verkeerd genomen wissels’ gevonden: tien beslismomenten die hebben geleid tot het haast onvermijdelijke HSL-spoordrama. De boektitel dekt de lading dubbel. Het aanbestedingsproces was een uit de rails lopende exercitie. De Italiaanse Fyra’s zijn al binnen veertig dagen na introductie aan de kant gezet. Een totale ontsporing. Wij vielen tijdens onze speurtocht van de ene in de andere verbazing. Kortom, bestel of koop dit boek en ontspoor mee.’