Enquête update # 9 – Fyraenquête nadert ontkoping

‘We zijn ernstig tekortgeschoten’

Je moet er even voor gaan zitten, maar doe je dat, dan is het af en toe ineens fascinerende televisie. Afgelopen donderdag was het nog alsof de parlementaire enquête een grote onthulling ontrafelde, een listige deal tussen ministers en de NS die buiten het zicht was gebleven van Tweede Kamer en publiek. Voor de sensatiebeluste journalisten onder ons was deze vrijdag al snel een sof. Wouter Raab, directeur financieringen (deelnemingen) bij Financiën, Wim Meijer, (oud NS-president-commissaris) en minister Melanie Schultz van Haegen (Infrastructuur en Milieu, I&M) verwezen het bestaan van een geheime, illegale deal al snel en uitermate vakkundig naar het rijk der complottheorieën. De enquête wordt er niet minder interessant om, integendeel.

Met nog twee weken Fyraenquête te gaan kan de puzzel met dank aan de laatste drie sprekers grotendeels worden gelegd. De drie zijn sleutelbronnen voor commissie en publiek. Hoewel het echt grote verhaal op hoofdlijnen al lang is verteld, komt nu eindelijk de scherpstelling op essentiële details.

Je kunt veel tegen technocraten hebben, maar eerlijk, helder en onthullend was de heer Raab wel. Niet dat hij het met zo veel woorden zei, en al helemaal niet met naam en toenaam, maar heeft de commissie opgelet, dan weten we inmiddels wie ze moeten zien als één van de hoofdschuldigen van de mega-HSL- en Fyra-ontsporing: oud-minister Gerrit Zalm. De man die de commissie vrolijk en haast sardonisch lachend tegemoet trad.

Dat eist uitleg. Wie stelt, die bewijst – wat de commissie tot nu toe niet altijd lukt. De tussen neus en lippen uitgesproken vermaning van Schultz van Haegen – ‘Ik geloof niet in complottheorieën’ – sprak enquêtedelen. Raab doceerde dat het Ministerie van Financiën als het ware op twee pilaren steunt, onder supervisie van de minister die het evenwicht tussen de twee afdelingen bewaakt.

Het ene deel van Financiën bewaakt de rijksbegroting en die van aanpalende departementen, de pure boekhouders zogezegd. De andere afdeling, die van Raab, is veel interessanter. Die kijkt voorbij de cijfertjes van vandaag. Sterker, aldus Raab, zijn mensen weten dat je op de korte termijn je boekhouding wel op orde kunt hebben, maar dat je zaak dan evengoed op de langere termijn kan derailleren wegens onrendabiliteit in de toekomst. Omgekeerd kan ook, iets is vandaag onrendabel maar op termijn een winstpakker. Voor de (Staats)aandeelhouder dus die Financiën is.

Kijk je met die laatste, meer diepe en brede landsbelangogen naar het HSA Fyraproject , dan was al lang duidelijk dat die NS-dochter beter zo snel mogelijk failliet had moeten worden verklaard. Gewoon, opnieuw beginnen. Maar er was een nog betere optie: ‘Snel iets doen aan je business case.’ Zalm heeft indertijd geen van beide gedaan. Hij had klaarblijkelijk nog maar één afdeling: die van autistische boekhouders die niet verder keken dan de waan van de dagelijkse begrotingscijfers. In Zalms woorden: ‘De eerste rechter die een faillissement uitspreekt op basis van alleen slechte prognoses, moet ik nog tegenkomen.’ Had hij indertijd Raab aan zijn grijnzende zijde gehad, die had hem vast vermanend toegesproken. Maar Raab zat niet aan zijn zijde, want, vertelde die lucide topambtenaar, eigenlijk kwam zijn nieuwerwetse modus operandi pas langzaam op gang na Zalm’s vertrek. Dat verklaart dat pas bij de komst van Schultz Haegen in 2010 de insteek van ‘het landsbelang’ op de langere termijn eindelijk eens voorop kon komen te staan.

Kort en duidelijk: het is vaker gememoreerd de afgelopen verhoordagen, in de tegemoetkoming aan de NS lag vooral privatiseringsgoeroe Zalm dwars. Al op dag één in 2001 en 2002 blokkeerden hij en Netelenbos de hartenkreet vanuit de boezem van de NS. Het spoorbedrijf schreeuwde haast om hun te hoge strategische bod te verlagen naar een betaalbaar en gezond concessiebedrag. Had de Staat (in casu Verkeer) dat indertijd gedaan, of in ieder geval de moeite genomen meer tot elkaar te komen, dan was veel ellende voorkomen. Want vervolgens zat het complete HSL -en HSA-dossier voor zeker de periode van drie bewindslieden op slot. Het adagium op Verkeer (mede ingegeven door de landsadvocaat en Zalm) was: ‘Contract is contract. NS, zoek het maar uit.’ Toen vervolgens ook Verkeer medio 2005 aan het falen sloeg met de vertraging in de oplevering van de infrastructuur, zei de NS: ‘Ha: contract is contract. Verkeer, zoek het maar uit.’

Schultz trad als gezegd in 2010 aan en trof toen een dossier waarvoor haar voorganger Eurlings haar niet eens had gewaarschuwd (het faillissement van NS-dochter HSA). Ze trad nuchter en voortvarend op, gesteund door de nieuwe minister van financiën Jan-Kees de Jager en Raab.

In dit verband is het goed de commissie nog eens te wijzen op een passage in De Ontsporing waaruit blijkt dat vanuit het ministerie van Eurlings – letterlijk op diens laatste dag – een voor de NS als chantage ervaren telefoontje is gepleegd. De dienstdoende ambtenaar eiste dat de top van het spoorbedrijf per ommegaande op papier liet zetten dat de NS voldoende HSA-garantievermogen beschikbaar zou stellen om een HSA-faillissement te voorkomen. Met de bijgeleverde boodschap: ‘En anders merken jullie het nog wel op wat andere dossiers.’ Hoe saillant ook, de commissie heeft het boek collectief gelezen, maar Eurlings is daarover niets gevraagd. Zoals vooral veel politici tot nu toe een heleboel niet is gevraagd.

Tussen de regels door heeft Raab de ultieme clou gegeven. Had de Staat een actieve rol als aandeelhouder aangenomen, in plaats van de passieve, afwezige en nu en dan zelfs vijandige, dan had de vanaf 2001 totaal verziekte en verstoorde relatie tussen (dochter) NS en (moeder) Verkeer helemaal niet hoeven uitmonden in die bizarre, langdurige dans macabre. Dan hadden de NS en Verkeer niet hoeven blijven zitten in de malle ver-juridificeerde mal van de dwaze en ontspoorde openbare aanbesteding. Dan was de reiziger, belastingbetaler, NS, Verkeer en alle andere deelnemende partijen aan de wurgdans, een hoop ellende bespaard gebleven.

Voor Wim Meijer, op leeftijd gekomen en de politicus-opvolger van voormalig Philips-topman Jan Timmer als president-commissaris van de NS, werd het haast een ABC-tje de enquêtecommissie college te geven in wat en waarom het allemaal zo fout ging. En: dat de NS uiteindelijk pas weer op goede voet met het ministerie kwam toen Schultz van Haegen aantrad. Zij verbaasde zich erover dat haar voorgangers het zo ver hadden laten komen. Even besluitvaardig als ze het Fyradossier en de NS in 2010 en 2011 aanpakte, kreeg ze nu de enquêtecommissie klein. Mooie televisie.

Van het beeld van een haast sjoemelende, manipulerende NS die het voor elkaar zou hebben gekregen na alle falen de HSL- en Hoofdrailnet-hoofdprijs in de schoot te krijgen, bleef deze vrijdag weinig tot niets over. De NS heeft wel degelijk een flinke veer moeten laten, zowel op het vlak van reputatie als op dat van moreel en financieel verlies. Nog los van de bezuinigingen als gevolg van het Fyrafiasco. Van hoog tot laag heeft de treindrama het NS-personeel diep geraakt. Het spoorbedrijf was juist bezig haar HSL-leven te beteren. Schultz en Meijer memoreerden het allebei, recht voor z’n raap: het plan om de HSL en het Hoofdrailnet te integreren en de een NS een investering van 7 miljard euro te laten doen, is in het belang van de Nederlandse belastingbetaler en reizigers. Wie kan dat nou ontkennen?

Een wat gênant moment was er ook. Enquêtevoorzitter Van Toorenburg ging er met gestrekt been in aan het eind van het verhoor van de heer Meijer. Hij had uitgelegd waarom de NS al die jaren de door Verkeer gevraagde cijfers niet zomaar had geleverd. De aanbesteding mag dan ‘openbaar’ zijn geweest, welk bedrijf gooit nu zomaar z’n concurrentiegevoelige informatie op straat (lees: lekkende ministeries annex Kamer)? En was het niet politiek Den Haag dat al die concurrentiestrijd met spooraanbestedingen wilde hebben?

Toorenburg begrijpt de boodschap van de NS nog steeds niet. Want, haalde ze aan: ‘Ja maar, is nee, zei mijn moeder altijd.’ Ze doelde op de veronderstelde houding van de NS dat die altijd maar weer zou proberen voorwaarden te stellen die Meijer nu weer ten toon zou spreiden. De oud NS-commissaris was met stomheid geslagen, liet de uitval op zijn beloop en herstelde zich rap. Meijer trok deemoedig het boetekleed aan. ‘We zijn ernstig tekort geschoten, daar passen verontschuldigingen bij.’ Dat hebben we met name de politici (nog) niet zien doen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *